Ter, 16/10/2007 - 11:23
La muorte de la lhéngua mirandesa yá fui prebista por muita giente i zde hai muito tiempo. Bamos a ber las mais coincidas dessas profecies:
- hai mais de cien anhos que José Lheite de Vasconcellos dixo nun durarie muito i por esso deixaba alguns testos scritos nessa lhéngua para que ne l feturo se soubira cumo era
- tamien Antonio Mourinho screbiu an 1959, na antroducion al sou lhibro Nuossa Alma i Nuossa Tierra: «O falar mirandês está desaparecendo, morosamente, mas fatalmente. Tardará décadas, talvez séculos, mas acabará fundido no português... Para que um dia, quando ele morrer, os que vierem, interessados pelo estudo de todos os idiomas românicos, possam encontrar resquícios deste falar desaparecido, compus este livro...».
La berdade ye que l mirandés inda nun se morriu i ls testos que hoije hai screbidos an mirandés son miles deilhes i nun solo meia dúzia cumo quando Vasconcellos i Mourinho screbírun. Para alhá de ls testos screbidos hai ua cemba de grabaçones de la fala que premitiran siempre saber cumo era la fala mirandesa, de modo muito mais perfeito do que aqueilhes dous sábios manginórun.
Até you, ne l poema «Léngua», de Fracisco Niebro, publicado ne l lhibro Cebadeiros [Campo das letras, 2000], screbi: «Pensa-se que terá desaparecido no século vinte e um e terá sido falada durante cerca de mil anos. Ficaram muito poucos escritos, ainda não totalmente inventariados, que falam de um pequeno povo trabalhador e orgulhoso, vivendo ao ritmo das estações do ano.»
Ye sabido que todo l que ye obra houmana se muorre, i las lhénguas nun scápan a essa regra. Beia-se l lhatin, lhéngua dun de ls mais grandes ampérios. I l pertués ou l anglés tamien se han de morrer, inda que naide saba quando. Anton porque habie de ser defrente cul mirandés? Nun stá na nuossa mano ampedir que la nuossa lhéngua se muorra, mas podemos ajudar a que biba muito mais tiempo i cun salude, i essa ye la question.
Ye amportante l modo se cumo se mira pa las cousas.
L mirandés atrabessa deficuldades, i por esso percisa de ajuda séria. Mas podemos poner-mos delantre dessas deficuldades cun bárias posturas:
- dezir que se bai a acabar i sperar que se acabe sien fazermos nada;
- studar cientificamente l modo cumo se bai acabando i nada fazer para studar cientificamente cumo ye que se puode lhebar palantre i bencir las deficuldades;
- star cunciente de las deficuldades i fazer todo l que stubir al nuosso alcance para que biba an beç de l deixar morrer-se.
L que se spera ye que essas bozes de ls porfetas de la muorte de l mirandés nun pássen a ser çculpas para nada fazer, nien séian nuobos modos de minar todo l trabalho que muitos ténen benido a fazer de positibo para fazer cun que la lhéngua biba, i muito menos séian argumientos para cuncluir que yá nun bal la pena fazer nada pul mirandés. I inda porriba dízen que ls mirandeses son ls culpados, yá que son eilhes que stan a deixar de falar la sue lhéngua.
L que muita giente pensa ye que la situaçon difícele de la lhéngua mirandesa eisige medidas fuortes i eicecionales, mas quien ten l deber purmeiro de las poner an prática faç oureilhas moucas.
Essas medidas son las seguintes i stan çclaradas yá hai muitos anhos:
- zambolber i alhargar l ansino de l mirandés;
- anraizar l mirandés nas anstituiçones;
- criar un ourganismo que organize i centralize to l que ten benido a ser feito pul mirandés, ourganismo esse que tenga la outoridade de l stado i seia un berdadeiro Anstituto de la Lhéngua Mirandesa, nien que tenga la forma dua fundaçon;
Esto ye l eissencial, inda que muito mais seia neçairo. Alguas palabras subre cada ua dessas medidas.
L ansino de l mirandés ten que ir mais, muito mais loinge
L ansino de l mirandés ten benido a tener un amportante zambolbimiento se mirarmos pa la situacion eiqui hai uns anhos atrás. Todo mérito sclusibo de ls porsores i de las scuolas. Honra a eilhes. Mas, por muito que custe dezi-lo, la berdade ye que este ansino que stá amplantado nun chega para fazer l mirandés ir palantre. Qual ye la situacion?
- ten solo dreito a ua aula por sumana: faç algun sentido que nun séian, al menos, 3 aulas por sumana?
- nun stá antregrado ne l currículo de ls alunos, l que quier dezir que nun ten abaluaçon nien ye bisto cumo amportante: será essa ua maneira de respeitar l mirandés i de le dezir als alunos que ye amportante?
- ls porsores de mirandés nun stan sujeitos a ua scuolha séria nien ye abaluado l sou trabalho, mas, mais que todo, naide le dá apoio, nien formaçon, i las aulas de mirandés que dan, an nada cúntan para ua carreira: ls porsores de mirandés ténen de ser tratados cun denidade;
- ls manuales de ansino depénden dun ancentibo que nunca ben, dun apoio que nun se quier dar: esse ye mais un modo de dezir que l mirandés nun ye ua mais balie, que nun se lhieba a sério;
- nun se quier criar ua cordenaçon antre ls posores de mirandés;
- nada se ten feito até agora para criar, nua qualquiera ounibersidade pertuesa, ua cátedra de lhéngua mirandesa, que funcione cumo refréncia pa l ansino de la lhéngua.
Stá bien de ber que la repunsablidade de todo esto ye de l Menistério de la Eiducaçon: a nible central porque nada se fizo até agora para altarar la portarie que reglamenta l ansino, i yá eiqui se publicou ua perpuosta hai dous anhos, nessa altura ambiada pa l Menistério de l’Eiducaçon; a nible de la DREN ye adonde, zde siempre, se arrecuolhen ls mais grandes eineimigos [la palabra ye esta] de l ansino de l mirandés, i até ancumpetentes cumo un tal senhor Zeferino Lemos [que nun conheço nien dubido que seia buona pessona] que le diç a las scuolas que nun puode haber ua cordenaçon de ls porsores de mirandés i que se puoden ajuntar a outra deciplina para esse eifeito; al nible de l CAE adonde se ténen sentado un cunjunto de pessonas que, ls mais deilhas [feliçmente nien todas], se ténen calhado para nun perdéren l lhugar, nua berdadeira atitude de cobardie política.
Cun todo esto, l que a mi me admira ye cumo ye que l miramdés nun se acabou yá hai muito tiempo.
L mirandés stá fuora de las anstituiçones
A ampeçar pulas Cámaras Munecipales, de Miranda de l Douro i de Bumioso, adonde l mirandés pouco bai alhá de l (malo) folclore, ou se faç de cuonta que nun eisiste cumo se fura sarna (cumo ye l caso de Bumioso).
Nas cámaras nun se fala nien scribe mirandés, nun se usa l mirandés a nun ser ciento ua beç, i l mirandés nun ye tenido cumo un recurso, tamien eiquenómico.
Nas cámaras nun se zambuolbe nanhun trabalho de fondo quanto a la lhéngua i que quede pa l feturo, nien se ancentíban las juntas de fraguesie a seguir pul mesmo camino.
Las cámaras nun dan un apoio sério al zambolbimiento de l ansino de l mirandés – cumo ye l caso de Miranda -, ou nien sequiera fázen nada para que el ampece – cumo ye l caso de Bumioso.
Stá bien de ber que las anstituiçones ténen de dar l eisemplo, a ampeçar pul stado i a cuntinar pulas cámaras i juntas de fraguesie. Sien esse ancentibo i esse eisemplo las pessonas ténen de cuncluir que ls sous repersentantes nun quieren saber de l mirandés para nada.
Sien antrar a sério nas anstituiçones democráticas l mirandés deficelmente eirá palantre. I l mirandés ten esse dreito cumo lhéngua de l pobo, i cumo lhéngua que ganhou l sou statuto cul regime democrático.
Ua anstituiçon central, pública, pa la Lhéngua Mirandesa
Zde hai anhos que se fala na amportança i necidade dua anstituiçon central pa la lhéngua mirandesa, que puode tener la forma dua Fundaçon i agrupar bárias buonas buntades. Sien essa anstituiçon ye ampossible que l mirandés deia un salto an frente. La Menistra de la Cultura sabe todo esso, ten perpuostas na mano, ls anhos pássan i quien spera zaspera.
Nas redadeiras eileiçones cumbidei a screbir neste jornal als deputados Mota Andrade de l PS i Duarte Lima de l PSD. Quien quejir reler l que screbírun, poderá ber que falórun bien. Mas todo quedou na mesma. Deiqui apelamos a que hónren la sue palabra i nun se cálhen.
Todo esto queda mui, mui barato al stado i a las outras anstituiçones. Antoce, se este nun ye un porblema de denheiro, ye un porblema de quei?
I pronto. Este scrito nun ye contra naide, mas quier ser solo a fabor de l mirandés. I cuntino, cumo todos ls mirandeses que áman la sue lhéngua, a colaborar cun todas las anstituiçones i pessonas que quérgan, séian eilhas quales fúren, para lhebar l mirandés palantre. Bal este scrito cumo un bózio, antre ls muitos que eiqui ténen sido dados i tamien por muitas outras pessonas. Todo para que l mirandés nun se muorra i nós a ber sien dezir nada, anque you guste mais de fazer cousas a fabor de l mirandés do que de dezi-las. I se se morrir – i yá nun será an dies de mie bida – alguien ha de fazer la stória i poner alhá ls nomes de ls percipales repunsables a arder ne l einfierno de las lhénguas.


